ชาวตาลังมามะ ชุมชนพื้นเมืองแห่งจังหวัดเรียว ประเทศอินโดเนเซีย

โดย นิอับดุลรากิ๊บ  บินนิฮัสซัน

ในครั้งนี้ขอเขียนถึงชนพื้นเมืองดั้งเดิม หรือที่เราเรียกว่าคนอัสลี ซึ่งในอินโดเนเซียจะเรียกว่า Masyarakat adat กลุ่มหนึ่งบนเกาะสุมาตรา นั้นคือกลุ่มชาวตาลังมามะ ชาวตาลังมามะเป็นชุมชนที่ดำรงชีวิตตามประเพณีดั้งเดิมริมแม่น้ำอินดราฆีรีในจังหวัดเรียว ประเทศอินโดเนเซีย

ภายในชาวตาลังมามะของชุมชนนี้ มีแบ่งเป็นกลุ่มย่อยออกเป็นส่วนๆที่ชาวตาลังมามะเรียกว่า suku (เผ่า) และหลังจากนั้นจะแบ่งย่อยออกเป็น tobo  และหน่วยที่เล็กที่สุดที่ชาวตาลังมามะเรียกว่า hinduk หรือที่รู้จักกันในชื่อ puak anak

กลุ่มชุมชนชาวตาลังมามะนี้จัดอยู่ในประเภทชาวมลายู-โปรโต (Proto Malay) ซึ่งเป็นชนเผ่าดั้งเดิมของอินดราฆีรีฮูลู รู้จักกันในชื่อ Suku Tuha หรือ ชนเผ่าเก่า ซึ่งหมายถึงชนเผ่าแรกที่มาถึงและมีสิทธิในทรัพยากรธรรมชาติในอินดราฆีรีฮูลูมากกว่า ดังนั้นชาวตาลังมามะจึงถือว่าเป็นชาวมลายูเก่า(Melayu Tua)

จากการศึกษาของนาย Obdeyn ซึ่งเป็น Assistant Resident ของอินดราฆีรี ได้บันทึกว่า ชาวตาลังมามะ มีตำนานว่าต้นกำเนิดมาจากปาฆารูยุง (มีนังกาเบา) ซึ่งได้รับการกดดันจากความขัดแย้งทางประเพณีและศาสนา บรรพบุรุษของชาวตาลังมามะ ได้ลงมาจากภูเขามาราปีมายังตือโละกวนตัน ผ่านทางแม่น้ำบาตังกวนตันโดยมีผู้นำที่เรียกว่าดาโต๊ะปาติห์ (Datuk Patih) มียศเรียกว่าเปอร์ปาติห์นันเซอบาตัง (Perpatih Nan Sebatang) จากนั้นจึงได้สร้างถิ่นฐานขึ้นทางตอนล่างของแม่น้ำ

ภาษาของชาวตาลังมามะ

ชาวตาลังมามะ ใช้ภาษาที่เรียกว่าภาษาตาลังมามะในการสนทนาประจำวัน แม้ว่าในการสนทนากับบุคคลภายนอกชุมชน พวกเขามักจะใช้ภาษามลายูก็ตาม คำศัพท์ในภาษาตาลังมามะได้รับอิทธิพลมาจากภาษามีนังกาเบาและภาษามลายู

ชาวตาลังมามะกระจายอยู่ในพื้นที่ดังต่อไปนี้

Batang Gansal, Indragiri Hulu, Riau

Batang Cenaku, Indragiri Hulu, Riau

Kelayang, Indragiri Hulu, Riau

Rengat Barat, Indragiri Hulu, Riau

Rakit Kulim, Indragiri Hulu, Riau

Sumay, Tebo, Jambi: Dusun Semarantihan, Desa Suo-suo

ประชากรของชาวตาลังมามะ

จากข้อมูลในช่วงปี 2000 ชาวตาลังมามะในอำเภออินดราฆีรีฮูลู จังหวัดเรียว และพื้นที่โดยรอบ รวมถึงจังหวัดจัมบี มีจำนวนประชากรประมาณ 6,418 คน หรือประมาณ 1,341 ครอบครัว โดยส่วนใหญ่กระจายอยู่ในอำเภอบาตังซันซัล อำเภอเจอนากู อำเภอเกอลายัง และอำเภอเรองัตตะวันตก

ศาสนาของชาวตาลังมามะ

ชาวตาลังมามะ ส่วนใหญ่เชื่อในพลังเหนือธรรมชาติในวัตถุรอบข้าง นั้นคิอลัทธิวิญญาณนิยม หัวหน้าครอบครัวบางคนได้เปลี่ยนไปนับถือศาสนาอิสลาม พวกเขายอมรับศาสนาอิสลามเป็นศาสนาของตน แต่การบูชาจำกัดอยู่เพียงการกล่าวคำปฏิญาณาเท่านั้น เป็นเวลาหลายศตวรรษที่ชาวตาลังมามะนี้ดำรงชีวิตตามขนบธรรมเนียมและพิธีกรรมที่เชื่อว่าเป็นวิถีเก่า

การดำรงชีวิตของชาวตาลังมามะ

โดยรวมแล้ว การดำรงชีวิตของชาวตาลังมามะประกอบด้วยการทำเกษตรกรรม การกรีดยาง และการเก็บเกี่ยวผลิตภัณฑ์ป่าไม้ที่ไม่ใช่ไม้ซุง พวกเขายังล่าสัตว์และตกปลาด้วย อย่างไรก็ตาม ชาวตาลังมามะคนหนึ่งกล่าวว่ามีหมู่บ้านหนึ่งดูเหมือนจะร้างผู้คน และบ้านเรือนหลายหลังถูกละเลย และชาวตาลังมามะหลายคนออกจากบ้านไปแล้ว พวกเขาอาจกำลังถางสวนใหม่หรือออกไปหาที่ใหม่

วัฒนธรรมของชาวตาลังมามะ

ในแง่ของวัฒนธรรม ชาวตาลังมามะ ในอุทยานแห่งชาติบูกิตตีฆาปูลูห์แตกต่างจากตีฆาบาไล ซึ่งเป็นศูนย์กลางทางวัฒนธรรมของชาวตาลังมามะเล็กน้อย เห็นได้ชัดจากการที่ไม่มีประเพณีการวนเวียนและบูชาผู้นำหรือที่เรียกว่า Raja รวมถึงการเสื่อมถอยของระบบทางจิตวิญญาณ โดยทั่วไปแล้ว พวกเขาดำเนินชีวิตอย่างอิสระ ดังนั้นเรื่องต่างๆ จึงถูกมอบหมายให้หัวหน้าหมู่บ้านเป็นผู้จัดการ

ประเพณีของชาวตาลังมามะ

อย่างไรก็ตาม ชาวตาลังมามะ ยังคงยึดมั่นในประเพณีดั้งเดิม ซึ่งรวมถึงงานฆาไว  เป็นงานเลี้ยงแต่งงาน การรักษาโรค พิธี 100 วัน และการขลิบหนังหุ้มปลายอวัยวะเพศสำหรับเด็กชายอายุ 12 ปีขึ้นไปที่ถือว่ากำลังเข้าสู่วัยผู้ใหญ่ ในทำนองเดียวกัน บ้านของชาวตาลังมามะ ยังคงสร้างอยู่บนเสา ซึ่งเป็นลักษณะเด่นอย่างหนึ่ง อาคารไม้ที่ไม่มีห้องหรือผนังกั้นพิเศษ ตั้งแต่ห้องครัวไปจนถึงห้องนอน ทุกอย่างอยู่รวมกัน ยังคงแข็งแรงทนทาน

การรักษาของชาวตาลังมามะ

แม้ว่าชาวตาลังมามะ จะดำเนินชีวิตแบบดั้งเดิม ชาวตาลังมามะ ยังคงพึ่งพาการแพทย์แผนโบราณได้ ผลการสำรวจ Biota Medika Expedition (1998) แสดงให้เห็นว่าชนเผ่าตาลังมามักสามารถใช้พืช 110 ชนิดในการรักษาโรค 56 ชนิด และรู้จักเห็ดสมุนไพร 22 ชนิด

เศรษฐกิจของชาวตาลังมามะ

แหล่งรายได้หลักของชุมชนคือการทำเกษตรกรรมและปลูกพืชสวน โดยยางพาราเป็นสินค้าหลัก ในการจัดตั้งสวนยางพารา ชาวตาลังมามะ ใช้ระบบการปลูกพืชแซม โดยก่อนที่ต้นยางพาราจะโตเต็มที่ พวกเขาจะปลูกข้าวและพืชตามฤดูกาลอื่นๆ ระหว่างต้นยางพารา เมื่อไม่นานมานี้ ด้วยความนิยมที่เพิ่มขึ้นของปาล์มน้ำมัน สมาชิกในชุมชนบางส่วนจึงเริ่มปลูกปาล์มน้ำมันเช่นกัน อย่างไรก็ตาม การปลูกของพวกเขายังอยู่ในระดับเล็ก เนื่องจากความรู้และเงินทุนมีจำกัด

ด้านสังคมและวัฒนธรรมของชาวตาลังมามะ

ชาวตาลังมามะ เชื่อในพระเจ้าและศาสดามูฮัมหมัด หรือที่รู้จักกันในชื่อ "อิสลามแบบดั้งเดิม" หรือ Islam langkah lama และมีจำนวนน้อยที่นับถือศาสนาคริสต์ ในบางพื้นที่ชาวตาลังมามะจะเรียกตัวเองว่า "อิสลามแบบดั้งเดิม" ซึ่งหมายถึงผู้คนตามประเพณี พวกเขาแยกตัวเองออกจากกลุ่มชาติพันธุ์มลายูในศาสนาเป็นเกฑ์ เมื่อชาวตาลังมามะเปลี่ยนไปนับถือศาสนาอิสลาม อัตลักษณ์ของพวกเขาก็จะเปลี่ยนเป็นชาวมลายู ชาวตาลังมามะจะระบุตนเองอย่างชัดเจนว่าเป็นอิสลามแบบดั้งเดิม พวกเขายังคงรักษาประเพณีดั้งเดิมไว้ เช่น ผมยาว ผ้าโพกศีรษะ และฟันที่ดำคล้ำ ซึ่งเกิดจากการเคี้ยวหมาก ตลอดช่วงชีวิต ชาวตาลังมามะยังคงประกอบพิธีกรรมดั้งเดิมต่างๆ รวมถึงการคลอดบุตรโดยมีผู้ทำคลอดช่วยเหลือ การชั่งน้ำหนักทารก การขลิบ การแต่งงาน gawai (ฆาไว) การรักษาพยาบาล ประเพณีการปลอบโยนผู้เคราะห์ร้าย และพิธีการเคารพดวงวิญญาณของผู้เสียชีวิตและการบูรณะหลุมศพเพื่อยกระดับสถานะทางสังคม

รายละเอียดสำคัญเกี่ยวกับระบบความเชื่ออิสลามลังกาลามานี้ ได้แก่

ความเชื่อหลักจะเน้นที่การมีอยู่ของวิญญาณและการบูชาบรรพบุรุษ บางครั้งก็รวมเอาแนวคิดเรื่องพระเจ้าและศาสดามูฮัมหมัดไว้ในกรอบประเพณีดั้งเดิมด้วย

อัตลักษณ์ทางวัฒนธรรม สำหรับความเชื่อนี้มักถูกเรียกว่า "โอรัง อาดัต" หรือ ผู้คนยึดถือแห่งประเพณี

ความแตกต่างระหว่างความเชื่อ แตกต่างจาก "ลังกาบารู" ซึ่งหมายถึงชาวตาลังมามะที่ยอมรับศาสนาอิสลามกระแสหลักอย่างเต็มตัว พบการปฏิบัติในพื้นที่ต่างๆ บางหมู่บ้นของอำเภอเรองัตบารัต

นิทานพื้นบ้าน ตำนาน ความรู้ ค่านิยม บรรทัดฐาน จริยธรรม ปฏิสัมพันธ์ทางสังคม โครงสร้างทางสังคม การวางผังเมือง ทุนทางสังคม ศักยภาพทางสังคม ความขัดแย้งทางสังคม สถาบัน รัฐบาลแบบดั้งเดิม รูปแบบการตั้งถิ่นฐาน เครื่องมือและเทคโนโลยี ชนพื้นเมืองของตลังดูเรียนกาการ์โดยเฉพาะ และชาวตาลังมามะโดยทั่วไป มีความเชื่อที่พวกเขาเรียกว่า อิสลามลังกาลามา และเช่นเดียวกับชุมชนพื้นเมืองทั่วไป ชาวตาลังมามะก็มีตำนานที่พัฒนาขึ้นมาซึ่งพวกเขาเชื่อถือสืบทอดกันมารุ่นต่อรุ่น ตำนานเหล่านี้เป็นแหล่งความรู้ ค่านิยม บรรทัดฐาน และจริยธรรมสำหรับพวกเขาในชีวิตประจำวัน ในชีวิตประจำวัน พวกเขาจะอ้างอิงถึงสิ่งที่สืบทอดมาจากบรรพบุรุษเสมอ มรดกจากบรรพบุรุษเหล่านี้ที่พวกเขาเรียกว่ากฎเกณฑ์ตามประเพณี ควบคุมทุกแง่มุมของชีวิต ตั้งแต่งานแต่งงาน การปลูกข้าว การถางที่ดิน พิธีศพ การเลือกเมล็ดพันธุ์ ไปจนถึงการกำหนดวันมงคลสำหรับกิจกรรมต่างๆ

จนถึงทุกวันนี้ ชาวพื้นเมืองชาวตาลังมามะ ส่วนใหญ่ยังคงปฏิบัติตามประเพณี "การบูชา Raja/Dato’ในเรองัตในช่วงเดือนฮัจญ์และวันหยุด" ซึ่งเป็นประเพณีที่สืบทอดมาจากรัฐของอิดราฆีรี ชาวตาลังมามะเชื่อว่าหากฝ่าฝืนประเพณีนี้ พวกเขาจะถูกสาปแช่งว่า "ke atas ndak bepucuk, ke bawah ndak beurat, di tengah dilarik kunyit" (ไร้ประโยชน์และไร้ผล) ชาวตาลังมามะ มีศิลปะหลากหลายแขนงที่แสดงในงานเลี้ยง/ฆาไว และในพิธีกรรมต่างๆ เช่น ปันจักสีลัตประกอบกลอง การเล่นกัมบุส การรำ และอื่นๆ โรคต่างๆ สามารถรักษาได้ด้วยพิธีกรรมดั้งเดิมที่เชื่อมโยงกับสิ่งเหนือธรรมชาติโดยความช่วยเหลือของหมอผี

ในพื้นที่ของชาวตาลังมามะ ซึ่งครอบคลุมเขตอำเภอรากิตกูลิมและอำเภอเรองัตตะวันตก มีพื้นที่ป่าบรรพบุรุษอยู่ 4 แห่ง ได้แก่ ป่าซุงไกตูนูขนาด 104,933 เฮกตาร์ ป่าทุเรียนคาคาร์ขนาด 98,577 เฮกตาร์ และป่าเคอลุมบุกติงกีบาเนอร์ขนาด 21,901 เฮกตาร์ “ทุกอย่างหายไปหมดแล้ว” ผู้นำคนหนึ่งขอชาวตาลังมามะ กล่าวว่า การบุกรุกป่ายังคุกคามมรดกทางบรรพบุรุษของตาลังมามะ โดยเฉพาะร่องรอยที่บรรพบุรุษของเผ่าทิ้งไว้ ปัจจุบันพื้นที่ดังกล่าวถูกเปลี่ยนเป็นสวนปาล์มน้ำมันที่ดำเนินการโดยบริษัท PT. Selantai Agro Lestari (PT. SAL) แม้ว่าบริษัทจะทิ้งร่องรอยไว้ แต่ตาลังมามะ ยังคงรู้สึกถูกดูหมิ่นและได้ประท้วง PT. SAL อย่างต่อเนื่อง SAL เริ่มดำเนินการมาตั้งแต่ปี 2007 อย่างไรก็ตาม การประท้วงเหล่านี้ไม่ได้เปลี่ยนแปลงสถานการณ์ เนื่องจากสวนปาล์มน้ำมันยังคงเจริญเติบโตอย่างต่อเนื่อง แทนที่ป่าธรรมชาติ ผู้นำคนหนึ่งขอชาวตาลังมามะ กล่าวว่า"เมื่อป่าหายไป ประเพณีก็หายไป"

กล่าวกันว่าการทำลายป่าบรรพบุรุษนั้นเป็นฝีมือของผู้นำคนก่อนของชาวตาลังมามะ โดยร่วมกับผู้นำทางประเพณีคนก่อนได้ขายป่าบรรพบุรุษให้กับผู้มาใหม่และบริษัทต่างๆ ปัจจุบันบุคคลผู้นี้ถูกเพิกถอนตำแหน่งผู้นำของชาวตาลังมามะ และถูกเนรเทศเพื่อเป็นการลงโทษ

อย่างไรก็ตาม การต่อสู้ของชาวตาลังมามะ ซ่งเป็นชุมชนพื้นเมืองเพื่อทวงคืนสิทธิในป่าบรรพบุรุษของชาวตาลังมามะ นั้นไม่เคยประสบความสำเร็จ แม้จะใช้ช่องทางกฎหมายแล้วก็ตาม ผู้นำคนหนึ่งของชาวตาลังมามะ กล่าวว่า ชาวตาลังมามะ เคยฟ้องร้องบริษัท PT Inekda ในศาลแต่ก็แพ้ ผู้พิพากษารับรองป่าตามประเพณี แต่เราก็ยังแพ้ในศาล ราวกับว่าเราได้รับการรับรอง แต่ไม่ได้รับการคุ้มครอง

อ้างอิงและอ่านเพิ่มเติม

Aliansi Masyarakat Adat Nusantara,Potret Konflik Kehutanan Antara Masyarakat Adat Talang Mamak di Kabupaten Indragiri Hulu, Provinsi Riau Dengan Industri Kehutanan, Gilung, Aanggota Masyarakat Adat Talang Mamak,2014.

Bangun Kelas Baru untuk Pendidikan Anak Pedalaman Suku Talang Mamak, https://riaupos.jawapos.com/

Talang Mamak: Hidup Tersepit di Atas Tanah dan Hutannya Sendiri- Menjejak ke Talang Mamak, https://langgar.co/

Syahrial De Saputra T. & Anastasia Wiwik S., Makanan Tradisonal Talang Mamak dan Melayu, Balai Kajian Sejarah dan Nilai Tradisional,Departemen Kebudayaan dan Pariwisata,Tanjungpinang,2006.