ชาวซาไก แห่งจังหวัดเรียว เกาะสุมาตรา อินโดเนเซีย

โดย นิอับดุลรากิ๊บ  บินนิฮัสซัน

สำหรับคำว่า ชาวซาไก ซาไก ในมาเลเซีย เป็นคำที่ต้องห้าม เพราะเป็นคำดูถูก เพราะคำว่า ชาวซาไก ซาไก หมายถึงคนป่า คนเถื่อน และแม้แต่ในสามจังหวัดชายแดนภาคใต้ ซึ่งบางจังหวัด เช่นจังหวัดยะลา จังหวัดนราธิวาส จะมีชนดังกล่าวอาศัยอยู่ ในบริเวณภูเขา ก็เริ่มที่จะไม่ใช้คำว่าชาวซาไก แต่จะใช้คำว่าคนอัสรี (ชนดังเดิม)ตามที่ทางมาเลเซียใช้ สิ่งที่กล่าวมากลับตรงข้ามกันในอินโดเนเซีย โดยเฉพาะบนเกาะสุมาตรา เพราะคำว่าซาไก ชาวซาไก กลับมีการใช้เป็นปกติ ครั้งหนึ่งผู้เขียนถามสมาชิกคนหนึ่งของชนเผ่านี้ กลับได้รับคำตอบว่าพวกเขาเอง ก็เรียกชนเผ่าตนเองว่า ชาวซาไก ครั้งนี้จึงขอกล่าวถึงชาวซาไก แห่งจังหวัดเรียว สุมาตรา อินโดเนเซีย

ชาวซาไกเป็นชนพื้นเมืองดั้งเดิม หรือที่เรียกว่า Masyarakat adat ของอินโดเนเซีย อาศัยอยู่ในจังหวัดเรียว เกาะสุมาตรา กล่าวว่าบางส่วนยังคงดำรงชีวิตแบบเร่ร่อนและล่าสัตว์หาของป่าในพื้นที่ห่างไกลของเกาะสุมาตรา แต่ส่วนหนึ่งไปตั้งถิ่นฐานในเมืองใหญ่และเมืองต่างๆ บนสุมาตราเนื่องจากการเติบโตของอุตสาหกรรม

มีทฤษฎีต่างๆ เกี่ยวกับต้นกำเนิดของชาวซาไก ทฤษฎีหนึ่งกล่าวว่าพวกเขาเป็นลูกหลานของชนเผ่ามลายู-โปรโต (Proto Malay)ที่ถูกผลักดันเข้าไปตอนในของแผ่นดิน เนื่องจากการมาถึงของชาวมลายูในสุมาตรา บางคนอ้างว่าชาวซาไกมีต้นกำเนิดมาจากชาวมินังกาเบาและอพยพไปยังริมแม่น้ำกาซิป ต้นน้ำของแม่น้ำโรกัน ในพื้นที่ตอนในของเรียวในศตวรรษที่ 14 ชาวซาไกถือว่าตนเองมีต้นกำเนิดมาจากอาณาจักรปาฆารูยุง (มีนังกาเบา)

ชาวซาไกส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรมและเพาะปลูกพืช

ไม่มีข้อมูลที่แน่ชัดเกี่ยวกับจำนวนประชากรชาวซาไก เจ้าหน้าที่คนหนึ่งของอินโดเนเซียกล่าวว่า ชาวซาไกอาศัยอยู่กระจัดกระจายทั่วแผ่นดินใหญ่ของจังหวัดเรียวและจังหวัดจัมบี  โดยที่ในจังหวัดเรียว สามารถพบชาวซาไกได้ง่ายในอำเภอเบงกาลีส (กิ่งอำเภอมันเดา) อำเภอเซียะ และอำเภอกัมปาร์(กิ่งอำเอกุนโตดารุสสาลาม)

ชาวซาไกส่วนใหญ่ในปัจจุบันประกอบอาชีพเกษตรกรรม ไม่มีข้อมูลที่แน่ชัดเกี่ยวกับจำนวนของชาวซาไก ข้อมูลประชากรที่ออกโดยหน่วยงานรัฐของรัฐบาลท้งถิ่น ระบุว่าจำนวนประชากรชาวซาไกในเบงกาลิสราว 5 พันคน

แม้ว่าการศึกษาชาติพันธุ์วิทยาของชาวซาไกจะไม่เน้นเรื่องกฎหมาย แต่จะศึกษาขนบธรรมเนียมของชาวซาไก  ก็พบว่ามีกลไกการแก้ไขข้อพิพาทในระดับชุมชน การแก้ไขข้อพิพาทโดยทั่วไปจะดำเนินการผ่านการปรึกษาหารือโดยผู้อาวุโสตามประเพณี (batin/penghulu) เพื่อรักษาความปรองดองทางสังคม แนวทางนี้ให้ความสำคัญกับค่านิยมดั้งเดิมและภูมิปัญญาในท้องถิ่นในการแก้ไขความขัดแย้ง แม้ว่าการศึกษาชาติพันธุ์วิทยาจะเน้นด้านอื่นๆ ของชีวิตก็ตาม

ชาวซาไกเป็นชนพื้นเมืองที่อาศัยอยู่ในพื้นที่ตอนในของจังหวัดเรียว โดยเฉพาะในอำเภอเบงกาลีสและอำเภอเซียะ ซึ่งมีประวัติศาสตร์ที่พึ่งพาป่าไม้สูง เดิมทีพวกเขาเป็นชนเผ่าเร่ร่อน แต่ปัจจุบันกำลังเผชิญกับความท้าทายของการพัฒนาสมัยใหม่และการเปลี่ยนพื้นที่ป่าเป็นสวนปาล์มน้ำมันหรือพื้นที่อุตสาหกรรม ซึ่งคุกคามความยั่งยืนของวัฒนธรรมและดินแดนดั้งเดิมของพวกเขา

วิถีชีวิตดั้งเดิมของชาวซาไกยึดมั่นในกฎเกณฑ์ประเพณีอย่างเคร่งครัด รวมถึงการห้ามตัดต้นไม้บางชนิดในป่าตามประเพณี (ริมโบ) การฝ่าฝืนกฎเหล่านี้มีโทษปรับเทียบเท่าทองคำ

สำหรับประเพณีและการดำรงชีวิตของชาวซาไกเขาดำรงชีวิตด้วยการล่าสัตว์และเก็บเกี่ยวพืชผล พวกเขาใช้เครื่องมือดั้งเดิม เช่น กับดักหวาย ในการจับปลา

อาหารพื้นเมืองของชาวซาไก ที่เป็นอาหารหลักที่มีชื่อเสียงคือ มันเทศเมองาโล (Mengalo) หรือ มันเทศเมิงฆาโล (Menggalo) เป็นมันเทศมีพิษที่นำมาแช่น้ำในแม่น้ำแล้วนำไปย่าง

ความเชื่อของชาวซาไก แม้ว่าในอดีตชาวซาไกจะนับถือลัทธิวิญญาณนิยมอย่างเข้มแข็ง แต่ปัจจุบันชาวซาไกจำนวนมากได้เปลี่ยนมานับถือศาสนาอิสลามแล้ว

ภัยคุกคามต่อชุมชนพื้นเมืองชาวซาไก คือ การสูญเสียดินแดนตามประเพณี หรือ Tanah Adat ด้วยเป็นการขยายตัวของอุตสาหกรรมเหมืองแร่ (สวนปาล์มน้ำมันและสัมปทานตัดไม้) ส่งผลให้ป่าตามประเพณีสูญหาย ซึ่งส่งผลกระทบต่อความมั่นคงทางอาหารที่ลดลงและการสูญเสียพื้นที่อยู่อาศัย

การเปลี่ยนแปลงทางวัฒนธรรมชาวซาไก คือการพัฒนาสู่ความทันสมัย ​​การตั้งถิ่นฐานถาวร และการสูญเสียป่าไม้ ส่งผลให้คนรุ่นใหม่ค่อยๆ ละทิ้งประเพณีการล่าสัตว์และเก็บเกี่ยว

การถูกกีดกัน ด้วยชาวซาไกมักถูกกีดกันจากการพัฒนา ทำให้เกิดความขัดแย้งเรื่องกรรมสิทธิ์ที่ดินระหว่างชุมชนและบริษัทต่างๆ

ในฐานะหนึ่งในชุมชนพื้นเมืองของอินโดเนเซีย ชาวซาไกยังคงต่อสู้เพื่อรักษาเอกลักษณ์และสิทธิตามประเพณีเหนือป่าไม้ที่เหลืออยู่ เช่น ป่าตามประเพณี

อ้างอิงและอ่านเพิ่มเติม

Anita Rosiana, Nilai-Nilai Yang Terkandung di Dalam Tradisi Ritual Pengobatan Bediei Suku Desa Muara Basung Keamatan Pinggir Kebupaten Bengkalis Provinsi Riau,universitas islam riau, 2020.

Dina Amalia Susamto, Orang Sakai Sudah Modern, Badan Pengembangan dan Pembinaan Bahasa, Jakarta,2018.

Irwanto, Yuk, Kenali Komunitas Terpencil di Riau, Badan Pengembangan dan Pembinaan Bahasa, Jakarta,2018.

Nani Tuloli  dkk(Prof. Dr.), Dialog Budaya, Wahana Pelestaran dan Pengembangan Kebudayaan Bangsa,Badan Pengembangan

Nurlela Hayati(Dra.,)Gambaran Umum Masyarakat Terasing di Riau.

Kebudayaan dan Pariwisata, Deputi Pelestarian dan Pengembangan Budaya,2003.

Tohirin Sohiron,Remeja Komunitas Adat Terpencil Suku Sakai Menatap Masa Depan, Universitas Islam Negeri Sultan Syarif Kasim,Riau,2013.